آخرین اخبار:
خانه / شناخت شهرستان دماوند و شهر کیلان

شناخت شهرستان دماوند و شهر کیلان

jdyjwdd6ifmgdktag0rm-300x233

آشنایی بیشتر با شهرستان دماوند و شهر کیلان

دماوند، نام بلندترین قله رشته کوه‏های البرز و عنوان شهری در دامنه آن است که تاریخ هرگز این منطقه را با عناوینی همچون قریه، آبادی، شهر یا روستا نشناخته بلکه آن را “مملکت دماوند” خطاب کرده است که در مفهوم، این دیار، قلمرو و سرزمینی جدای از سایر نواحی و دارای شهرها و روستاهایی تحت حکم‏رانی حاکمان بومی خود بوده است.

شهرستان دماوند

به عقیده بسیاری از کارشناسان حوزه‏های اجتماعی و تاریخی، کهن‏سرزمین دماوند گنجینه‏ای 14 و به نقلی 18 هزار ساله و حافظ سنن ملی آمیخته با مذهب ایران ‏زمین است.

بسیاری از مورخان، مردمان سرزمین دارالمومنین دماوند را به عنوان نخستین اقشار متمدن ایران و طلایه‏داران خطوط اول مقابله با فرهنگ‏های نا مأنوس شرقی و غربی به شمار می‏آورند.

* خونگرمی و نجابت؛ ویژگی‏های مردم دماوند

خونگرمی، میهمان‏نوازی، مهربانی، زهد، تقوا و به ویژه نجابت از جمله ویژگی‏هایی است که این روزها کمتر می‏توان نظیرش را به این وضوح در سایر نقاط کشور یافت.

حال شاید از خود بپرسید که چرا واژه نجابت در پاراگراف قبلی مورد تاکید قرار می‏گیرد و این چنین در جمیع ویژگی‏های مورد اشاره برای اهالی دماوند به شکل بارزتری بیان می‏شود؟

پاسخ این سئوال چندان نیازی به نگاشته‏های مفصل و قلم‏فرسایی‏های پر لفافه ندارد و با یک نگاه می‏توان به وضوح عمق نجابت، سادگی و بی‏ریایی را از نگاه این مردم نجیب و خداجو خواند؛ نجابتی که البته در بسیاری از مواقع حتی به زیان این نجیب‏زادگان هم می‏انجامد.

یکی از مصادیق نجابت مردمان دیار دماوند، بی‏خبری قشر غالب جامعه ایرانی از داشته‏های بی‏حد و حصر جهانی آن در محافل عمومی و رسانه‏های خبری است.

آثار تاریخی، ابنیه کهن، جلوه‏های اکوتوریسمی زیبا و آداب عرفانی، سنن اسلامی و از همه مهم‏تر مردمانی دین‏دار هر یک به تنهایی می‏تواند موجبات تحولی شگرف در هر ناحیه از کشور را فراهم سازد؛ اما زیبایی‏های شهرستان دماوند اغلب زیر پوشش نام قله همجوارش پنهان شده و همین بس که بگوییم روز دماوند را هر ساله در خارج از دماوند گرامی می‏دارند!

از این رو و در راستای رهاسازی اماکن گردشگری شهرستان دماوند از بند گمنامی، مجموعه خبرنگاران خبرگزاری فارس در شرق استان تهران، با نام ایزد منان دستی بر زانو زده، یا علی گفتیم و مجدانه بر آن شدیم تا با تخصیص بخشی از فضای خبری این درگاه اطلاع‏رسانی در قالب سلسله گزارش‏هایی با عنوان “دماوند؛ بام ایران”، قابلیت‏ها، تاریخ، آداب، سنن و فرهنگ این مناطق زیبا در شمال شرق استان تهران را به همگان معرفی کنیم و آغاز این راه طولانی و شاید دشوار را پیش از این، دو گزارش مفصل از آثار تاریخی و اماکن گردشگری دماوند قرار دادیم اما با توجه به اصل محرز جایز‏الخطایی آفریده دو پای خداوند، بشر، شاید باید اعتراف کرد که چه بهتر بود اگر این وظیفه مهم را با معرفی بخشی از تاریخ سرزمین دماوند آغاز می‏کردیم.

از این رو و برای جبران خطای گذشته، ادامه این هدف حال دیگر مقدس را با بیان خلاصه‏ای از تاریخ این دیار ادامه می‏دهیم.

آنچه در این مقال از تاریخ کهن سرزمین دماوند و دیگر یادداشت‏های سریال‏گونه در این خصوص می‏خوانید، برگرفته از سخنان قدما، نقل قول‏های محلی و متون تاریخی به ویژه اثر ماندگار استاد مورخ دماوندی، دکتر نصرتی است.

آنچه از گذشته کهن دیار دماوند در افسانه‏های اساطیری و سوابق تاریخی برمی‏آید، قدمتی به درازای چند هزار سال است.

کوهی گره خورده با داستان‏های ایران ‏زمین و شهر آرمیده بر دامنه‏های مهربان آن همواره در دوره‏های تاریخی مختلف شاهد حوادثی بسیار بوده که به اختصار به برخی از آنها اشاره می‏شود.

* وجه تسمیه نام امروز و اسامی گذشته دماوند

دماوند، نام بلندترین قله رشته کوه‏های البرز و عنوان شهری در دامنه آن است که تاریخ هرگز این منطقه را با عناوینی همچون قریه، آبادی، شهر یا روستا نشناخته بلکه آن را “مملکت دماوند” خطاب کرده است که در مفهوم، این دیار، قلمرو و سرزمینی جدای از سایر نواحی و دارای شهرها و روستاهایی تحت حکم‏رانی حاکمان بومی خود بوده است.

دماوند به زبان پهلوی و در کارنامه اردشیر بابکان به شکل “دنباوند”، در کتیبه‏های دوران ساسانی، کتیبه شاپور اول در نقش ‏رستم فارس و کتیبه “نورسی” در “پایکولی” به صورت “دومباوند” و در نامه تنسر و کتاب جغرافیایی موسی خورنی، “دمباوند” آمده است.

این اسامی تا پیش از هجوم اعراب بادیه‏نشین به این مناطق و در دوره‏های مختلف استفاده می‏شد تا آنکه در قرون اخیر نام این کوه و شهر مستقر در دامنه‏های آن به واسطه ورود به کتاب شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، “دماوند” نامیده و تثبیت شد.

اما این نام با تعابیر و داستان‏های بسیاری همراه است.

در گویش پهلوی، “دنب” یا همان “دم” از مصدر فعل تفتن و به معنای همان تف، گرما، بخار و گاز است و”آوند” نیز مترادف ظرف سفالین است که در مجموع دنباوند، قله یا همان ظرفی را به یاد‏ می‏آورد که از دهانه آن دود ناشی از فرایندهای شیمیایی گاز گوگرد خارج می‏شود.

یاقوت در “معجم‏البلاد” آورده است: این شهر از آن روی دنباوند نامیده شده است که فریدون به هنگام دستگیری ضحاک، ارماییل آشپز ضحاک را خواست بکشد؛ گفت ای پادشاه عذری دارم. فریدون را به درون غار آورد، ساخته خود را بر وی عرضه داشت؛ چون فریدون آن را پسندید، پس به او گفت: برای من غذایی قرار بده که در آن حبوبات و گوشت نباشد، پس وی غذایی درست کرد که در آن حبوبات و گوشت نبود و از دنبه بود. فریدون به او گفت: دنباوندانی (دنبه) را پیدا کردی، آن کوه را به این نام نامیدند و رفته رفته دماوند کردند”.

“ویلیام ایلرز”، مورخ غربی در بررسی‏های خود معنای کوه چند منظوره یا چند قافیه را برای دنباونت یا دنباوند در نظر گرفته است که این اسامی شالوده زبان محاوره‏ای مردمان یونان، ارمنستان و عرب نیز محسوب می‏شود.

* شاهنامه؛ عامل تغییر نام دماوند

ایلرز بر این اعتقاد بود که کتاب شاهنامه اثر جاویدان شاعر بلندآوازه ایرانی، فردوسی تغییر نام‏های پیشین را به دماوند کنونی موجب شده است.

ناصر خسرو در سفر نامه خود به سال 438 هجری قمری نام دیگری را نیز به این قله نسبت داده است.

لواسان، که البته امروزه حوزه‏ای به همین نام در پهنه شرقی دماوند وجود دارد که نام لواسان نیز برگرفته از گویش مردمان گذشته همین مناطق است.

“لو” به معنای بالا رفتن و “اسان” از ریشه “سن” و “سنه” اوستایی و مترادف با واژه برخاسته است و دلیل نام‏گذاری این قله توسط مردمان ساکن در نواحی شرقی که آیینی زردشتی داشتند، محل برآمدن خورشید از پس رشته کوه‏های عظیم البرز و قله دماوند است.

“پشیان” از دیگر اسامی باستانی دماوند به شمار می‏آید که البته معنایی صحیحی برای آن در دست نیست؛ اما در فرهنگ اوستا آمده است: “در بندهشن دشت پیشیانسی آمده و موسوم به پیشین یا پشن است و دشتی بزرگ در کابلستان” و نیز بنا بر روایات “مینوی خرد” این دشت به نام‏های دیگری هچون “پیشیندس” و “پیشینسی” نیز خوانده می‏شد.

در افسانه‏ها آمده است: “جسم گرشاسب که در حالت بی‏هوشی و تا آخر جهان به خواب رفته، در آنجا مستقر و فروهرها از آن پاسبانی می کنند تا در هزاره اوشیدرماه، وقتی ضحاک زنجیر خود گسست، گرشاسب نیز با یاری ایزدان و امشاسپندان از خواب بیدار شده و کمر به قتل ضحاک ستمگر ببندد”.

* بیکنی؛ عنوان دیگر دماوند

علاوه بر اسامی یادشده برای این قله افسانه‏ای، نام “بیکنی” یا همان کوه سنگ لاجوردی را نیز در خطاب دماوند به‏کار برده‏اند.

این نام به کرات و در متون آشور نو و به ویژه آثار “تیگلت پیلسر سوم” و “سارگن دوم” آمده است.

این سلاطین مدعی بوده‏اند که مادهای دوردست در کناره‏ها، کوه بیکنی را به تصرف خود درآورده‏اند؛ از هم‏نظران با این سلاطین آشوری می‏توان به پژوهشگرانی همچون “امستد” اشاره کرد.

شهرها

۱- دماوند شامل محلات زیر: 

۱- فرامه ۸- اوره ۱۵- شهرک روح افزاء ۲۲- گیلاوند مرکزی
۲- چالکاء ۹- احمد آباد ۱۶- شهرک امامیه ۲۳- شهرک سپاه
۳- قاضی ۱۰ – مشاء ۱۷- شهرک قلعه پا ۲۴-جیلارد نو
۴- درویش ۱۱- چشمه اعلاء ۱۸- شهرک جهاد ۲۵- ولیران و اصطلک
۵- جیلارد ۱۲- دشتبان ۱۹- شهرک توحید ۲۶- شلنبه
۶- روح افزاء ۱۳- دشتک ۲۰- شهرک فرهنگیان ۲۷- لونه
۷- دشتمزار ۱۴- حصارین ۲۱- شهرک ولیعصر(عج)

 

 

 

 

 

 

 

۲- کیلان – شامل محلات زیر: 

۱- کیلان ۲- فاجان ۳-اتحاد(کاراز) ۴-کوهان
۵- کردر ۶- ساران ۷- زیارت 

 

 

 ۳- رودهن – شامل محلات زیر:

۱- رودهن ۲- نمیر ۳- سادات محله ۴- کریتون

 

 ۴- آبسرد – شامل محلات زیر:

۱- آبسرد ۲- قلعه کهنه ۳- مرانک
۴- تاسکین ۵- اتابک بالا ۶- اتابک پایین

۵- آبعلی – شامل محلات زیر:

۱- آبعلی ۲- آه

 قسمت بخش ها:

۱- بخش مرکزی:

۱-۱دهستان مرا (تار رود) “با مرکزیت روستای مرا” – شامل محلات زیر:

۱- مرا ۶- حصار بالا ۱۱- اشندر ۱۶- جوز درخت
۲- خرمده(آخوربدین) ۷- حصار پایین ۱۲-اسلام آباد ۱۷- حسین آباد
۳- کاجان ۸- کال دشت پایین(ترقی) ۱۳- آب چشمه ۱۸- علی آباد والی
۴- تمیسیان ۹- کال دشت بالا(قوایی) ۱۴- اصلان ۱۹- کبود دره
۵- زره در ۱۰- چنار شرقی(عرب ها) ۱۵- اوزن دره ۲۰- ورجه

۱-۲ دهستان آبسرد(جمع آبرود)  “با مرکزیت روستای آبسرد” – شامل محلات زیر:

۱- بیدک ۵- دو آب ۹- دلی ۱۳-دوست آباد
۲- اهران ۶-  بولان ۱۰- سنگ آسیاب ۱۴- هورتیه
۳- وادان ۷- تنگه بولان ۱۱- شمس آباد ۱۵- فاجان
۴- ویرانه ۸- اوچونک ۱۲- هاشمک

۱-۳ دهستان سربندان(ابر شیوه)  “با مرکزیت روستای سربندان”- شامل محلات زیر:

۱- سربندان ۷- آرو ۱۳- گرم آب سرد ۱۹- مشهد
۲- جابان ۸- مومج ۱۴- مغانک ۲۰- رود افشان
۳- آئینه ورزان ۹- کهنک ۱۵- سقز دره ۲۱-کلاهک
۴- خسروان ۱۰- هویر ۱۶- شاه بلاغی ۲۲- چهل چشمه
۵- سرخ ده ۱۱- یهر ۱۷- قلفک ۲۳- دلی چای
۶- سید آباد ۱۲- دهنار ۱۸-کفتار دره(یدره) ۲۴- لی پشت

۲- بخش رودهن:

 ۲-۱ مهر آباد – “با مرکزیت روستای مهر آباد” – شامل محلات زیر:

۱- گل آهک ۴- خورین ۷- شاطر محمد ۱۰- نوده
۲- چنار غرب ۵- تخته ها ۸- گندک ۱۱- یلقان دره
۳- عباس آباد ۶- جشمه ها ۹- ولی آباد ۱۲- باغ گمرک
۱۳- آب کلاه

۲-۲ آب علی- “با مرکزیت روستای آبعلی” – شامل محلات زیر:

۱- مبارک آباد ۵- هزار دشت ۹- تَجَرَک بالا ۱۳- سرپولک
۲- وسکاره ۶- اَنّا ۱۰- تَجَرَک پایین ۱۴- قائم محله
۳- آروینه ۷- پیست آبعلی ۱۱- جعفر آباد ۱۵- سنگ دروازه
۴- جورد ۸- سادات محله ۱۲- ضرغام ۱۶- تیرک
۱۷- مندانک

 

منبع: دماوندنامه

و اما شهر کیلان

شهر کیلان به وسعت 640 هکتار در35 درجه و31 دقیقه عرض شمالی 52درجه و10 دقیقه طول شرقی درجنوب شرقی استان تهران ودر 26 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان دماوند و در ۸ کیلومتری جنوب آبسرد و در مسیر راه دماوند به ایوانکی و گرمسار واقع شده است.

موقعیت نسبی

شهر کیلان در امتداد دره رودخانه جمع آبرود با امتدادشمالی- جنوبی شکل گرفته است. این شهر از دو قسمت جداگانه شامل پهنه اصلی کیلان وتوسعه منفصل ساران تشکیل شده است.این شهر از سمت شمال به شهر آبسرد واز سمت جنوب به شهرستان گرمسار محدود می شود.کوه قره آقاج به ارتفاع 2504 متر درغرب شهر قرارگرفته است وآبریز های متعدد به همراه یک مسیل فصلی ونسبتاً عمده(مسیل برنهشت) ازدامنه های این کوه به سمت شهر روان است.درمحل تلاقی این مسیل با رودخانه جمع آبرود،عرض دره نسبتاً بازترشده وفرصت مناسبی جهت شهر فراهم آورده است بطوریکه اراضی به نسبت هموار وآبرفتهای درشت دانه سطح زمین راپوشانده است.یال ها وارتفاعات پیش آمده از دامنه کوه قره آقاج باتنگ کردن دره جمع آبرود باعث تکه شدن شهر به دوقسمت جداگانه شده است.به عبارتی،عوارض توپوگرافی ومهمتر از همه یال پیش آمده از شرق کوه قره آقاج موجب انفصال ساران از شهر شده ساران درجنوب یال مزبور قرارگرفته است از سمت شرق نیز کوه پاپلا به ارتفاع 2091 متر، کوه ناهید به ارتفاع 2092 متر وکوه آهودره2007 متر محدوده شهر کیلان ودره جمع آبرود رامحصور ساخته اند.ادامه مسیر رودخانه جمع آبرود با کم شدن ارتفاع زمین به دشت ایوانکی می رسد. دراین قسمت،رودخانه مخروط افکنه کوچکی بوجود آورده که شهر ایوانکی برروی آن بنا گردیده است.

تقسیمات کشوری

شهر کیلان جزو بخش مرکزی شهرستان دماوند است که در دهستان جمع آبرود واقع شده است.شهرستان دماوند به وسعت 2010 کیلومتر مربع درشرق استان تهران واقع شده ویکی از 13 شهرستان استان تهران است که به لحاظ وسعت دررتبه پنجم بعد از شهرستانهای کرج،ری، فیروزکوه وساوجبلاغ قراردارد.محدوده شهرستان دماوند دارای دو بخش مرکزی ورودهن است که وسعت بخش مرکزی بسیار بیشتر بوده وشامل دهستان های ابرشیوه، تاررود وجمع آبرود است. دهستان جمع آبرود دارای دونقطه شهری بنام های آبسرد وکیلان است.

عوامل طبیعی وعوارض زمینی

شهر کیلان دردره رودخانه جمع آبرود واقع شده که از جهات شرق وغرب توسط رشته کوههای نسبتاً مرتفع محصور شده است.کوه قره آقاج درغرب وکوه پاپلا وکوه ناهید درشرق مهمترین عوارض توپوگرافی محدودکننده درپیرامون شهر هستند.از دیدگاه بزرگ مقیاس، این ناحیه بخشی از منطقه البرز جنوبی است که از شمال ارتفاعات 3500 متری تا 4000 متری رشته کوه قره داغ، آبریزهای رودخانه هراز وحوضه خزر را از آبریز های رودخانه های جنوبی منطقه درحوزه دشت کویر جدا می سازد. این ارتفاعات عمدتاً از سازندهای دوران دوم ورسوبات جوانتر دوران سوم(توف های ائوسن) تشکیل شده اند.دشت آبسرد ودشت زرین دشت با گسترش شرقی-غربی وعرض نسبتاً کم درپای این ارتفاعات قرارگرفته ومجدداً بسمت جنوب، رشته کوههای جوان دوره میوپلیوسن که عمدتاً کنگلومرا هستند رخنمون می یابند.به دلیل وجود گسل ها وشکستگی های متعدد،برون زد ساختمانهای قدیمی ائوسن وآهک های کرتاسه دربلندی های مرتفع این رشته کوه مشاهده می شود. به این ترتیب،آخرین رشته های جنوبی البرز که بصورت تحدب جنوبی بسمت دشت کویر وپهنه ایران مرکزی کشیده شده، شهر کیلان رادربرگرفته اند.رودخانه های متعددی این رشته رابریده وبا عبور از میان آن به حوزه دشت کویر می رسند.بطور کلی، سه سیستم رودخانه ای مهم دراین قسمت رشته البرز جنوبی کامل بریده اند که از غرب به شرق عبارتند از:1- رودخانه دماوند(حوزه جاجرود)2- رودخانه جمع آبرود3- رودخانه حبله رود.درمحدوده شهرستان دماوند سه حوضه آبگیر جداگانه براساس سیستم رودخانه ای فوق شکل گرفته که عبارتند از حوضه شرقی، حوضه مرکزی وحوضه غربی

حوضه شرقی:حوضه شرقی شامل رودخانه های مختلفی می باشد که اهم آنها عبارتند از: حبله رود،نمرود،هویر، دره ده ودره شوررود حبله رود با سرشاخه هایش حوضه آبگیر شرقی شهرستان راتشکیل می دهد طول این رودخانه از کوهها تا دشت کویر240 کیلومتر می باشد. رود نمرود که درقسمت شمال غربی حوضه شرقی جریان دارد، از ارتفاعات 4022 متری میشینه مرگ و4076 متری قره داغ سرچشمه گرفته ودر جهت شمال غربی- جنوب شرقی پس از طی 50 کیلومتر به حبله رود می پیوندد.طول رودخانه با سرشاخه هایش درحدود 124 کیلومتر می باشد.رود هویر که ازارتفاعات قره داغ سرچشمه می گیرد، درامتداد خط شکست(دره گسلی) باجهت غربی- شرقی جریان یافته وپس از طی 55 کیلومتر در10 کیلومتری حصاربن به حبله رور می پیوندد.رود دره ده با طول 50 کیلومتر ودره شور با 36 کیلومتر درقسمت شرق وجنوب شرق جاری بوده وبا سمت شرقی-غربی به حبله رود می پیوندد. رود دره ده از ارتفاعات 3500 متری ودره شور از ارتفاعات 2500 متری سرچشمه می گیرد.

حوضه آبگیر غربی: رود دماوند با سرشاخه هایش مهمترین رودحوضه آبگیر غربی شهرستان است.این رود که از جنوب غربی کوه قره داغ(ارتفاع 3500 متری) سرچشمه می گیرد درجهت شمال شرقی-جنوب غربی جریان رفته ودر جنوب غربی شهرستان به جاجرود می پیوندد طولا این رود وسرشاخه هایش درحدود 43 کیلومتر می باشد.

حوضه آبگیر مرکزی: از چند رود مستقل تشکیل شده که به جز سربندان بقیه آنها از پایاب آبهای زیر زمینی ونفوذی که درارتفاعات پایین به صورت چشمه بیرون می آیند، سرچشمه می گیرند. این رودها آب کمی دارند ودر طول مسیر به مصرف می رسند. طول رودخانه های مزبور به ترتیب از غرب به شرق، جمع آبرود 33 کیلومتر، دوآب 20 کیلومتر وسربندان که از قسمت جنوبی دره شکسته هویر درزیر ارتفاعات قره داغ سرچشمه می گیرد با جهت شمالی-جنوبی 11کیلومتر است که به مصرف می رسد. این رود درجلگه های پایین دست محو می شود.کیفیت آبهای سطحی درناحیه باتوجه به تشکیلات زمین شناسی خیلی خوب است.آبهای سطحی به دلیل عبور از تشکیلات آهکی وسازندهای غیر نمکی عموماً شیرین می باشد.علاوه براین، دراکثر نقاط شهرستان دماوند، به دلیل وجود چشمه های فراوان آب شرب وکشاورزی با کیفیت بسیار بالا دراختیار روستائیان منطقه قراردارد.

رودخانه جمع آبرود

رودخانه جمع آبرود به طول 30 کیلومتر ازارتفاعات 2200 متری واقع دردامنه جنوب باختری زرین کوه سرچشمه گرفته وپس از قطع راه اتومبیل رو تهران-فیروزکوه از روستاهای اتابک ومرانک می گذرد وضمن عبور از دامنه خاوری کوه قرچ وسیراب نمودن روستای وادان وشهر کیلان با یک ریزابه نسبتاً کوچک مخلوط شده ودر 2 کیلومتری روستاهای احمد آباد خاک تپه از کوهستان خارج شده ومخروط افکنه کوچکی راتشکیل می دهد که شهر ایوانکی برروی آن بنا گردیده است.

شناخت تاریخچه،علل پیدایش، چگونگی توسعه شهر

تاریخچه

نام کیلان ریشه درتاریخ اساطیری ایران دارد.براساس افسانه ای،هزاران سال قبل از ورود قوم آریایی به ایران دو طایفه به نامهای کیل وفاژ درشهرکیلان فعلی زندگی می کردند.بعدها محل زندگی طایفه کیل به نام کیلان وقلمرو سکونت طایفه فاژ به فاژان معروف شده است.[1]

براساس باورهای مردم کیلان که سینه به سینه نقل شده است نام قدیمی کیلان احتمالاً کیان بوده است وچون این منطقه درتابستان دارای آب وهوای مطبوع بوده است از جمله پایتخت های تابستانی سلسله اساطیری کیان به شمار می آمد.

وجود غارها وزاغه های متعدد درمنطقه کیلان از جمله منطقه پشت بند،برنهشت،اطراف قلعه حاج عسگر وقلعه حصارک که از عهد باستان باقیمانده است،حکایت از حضور وسکونت پر رنگ انسان در گذشته های دور دراین منطقه دارد.

بنا برنامه تنسر،دماوند واز جمله کیلان تحت تسلط پارتها بوده ودر قلمرو حکومت گشنسب شاه قرارداشته است. وی درمتن نامه خود را حاکم سرزمینهای طبرستان،گیلان،دیلمان،رویان ودماوند معرفی کرده است.

بنا برکارنامه اردشیر بابکان، اردوان پنجم آخرین پادشاه پارتها از این سرزمین(دماوند) درخواست نیرو کرده بود.آثاری بدست آمده چون ساغر با سر بز کوهی وسکه های پارتی متعلق به قرن دوم قبل از میلاد از منطقه دماوند،گواهی برصحت این موضوع است که این منطقه جزء قلمرو حکومتی پارتها بوده است.

به استناد تاریخ ماد، درهرقسمت از قلمرو مادها فردی تحت عنوان شاهک حکومت می کرد.به احتمال زیاد، مقر حکومت شاهک کیلان وقلعه شاه درارتفاعات مشرف برمحله فاجان بوده است،چراکه این ارتفاعات نسبت به نقاط دیگر کیلان از اهمیت استراتژی بیشتری برخوردار بوده وتقریباً تمام قلعه های آن زمان رادراین منطقه زیر نظرداشته است.آنچه که بیش از هر عامل دیگر این نظر راتایید می کند موقعیت خاص قلعه شاه دراین ناحیه می باشد. درشمال این قلعه دره ای به نام دره شاه، درغرب آن محلی بنام تخت شاه یا تخت شاه نشین ودر جنوب غربی آن دره های طاق سرا وشاهان دره قراردارند.

شایان ذکر است که هزاران سال قبل تا انقلاب صنعتی وایجاد وتوسعه راهها ورواج وسایل نقلیه جدید، کیلان به عنوان گذرگاه کاسپین از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است ویک راه کاروان رو یعنی راه ارتباطی بین قلمرو مادها(حاشیه شمالی دشت کویر)با کاسپی ها ودیگر اقوام ساکن درجلگه ساحلی بحر خزر ازاین منطقه عبور می کرده است.[2]

نام کیلان درگذشته های دور، به مناسبت وجود کوههای سفید اطراف ورنگ سفید بامها که به وسیله ملاتی سفید رنگ بنام (دواه) پوشیده می شده(ده سفید) بوده است که پس از آن به یورد شاه معروف گردید.

ایوانکی دردوره سلسله کیانیان پایتخت ومقر حکومت آنها بوده وکیلان درحکم استراحتگاه وییلاق سلطنتی محسوب می شده است. به احتمال زیاد، نام کیان از این دوره بر شهر گذاشته شده که بعد ها به کیلان تغییر یافته است. محل اسکان اولیه قبایل وطوایف، درحد واسط محله کیلان تا کوهان وبه صورت پراکنده بوده است.هر چند، بیشترین تجمع جمعیت درمحله کیلان کنونی ودر محل میدان اصلی شهر بوده است.

درگذشته همچنین افراد متمول، قلعه هایی رادرنقاط مختلف این منطقه وبخصوص درارتفاعات بنا می کردندکه درصورت بروز ناامنی اجتماعی ویا طبیعی ناشی از حمله حیوانات وحشی درزمستانهای سخت، به این نقاط پناه برده ودر آنجا زندگی می کردند.

به استناد مدارک متعلق به دوران حکومت قاجار، شهر کیلان دراین زمان یکی از نقاط جمعیتی معروف منطقه دماوند بوده است وبعد از شهر دماوند، مهمترین نقطه جمعیتی به حساب می آمده است. این شهر دردوره قاجار واواخر دوره پهلوی اول از مناطق بسیار پررونق وپرجمعیت دماوند بوده است.گفته می شود کیلان جزو هشت شهری بوده که برای اولین بار درآنها شهرداری ویا مدارسی به سبک نوین، احداث شده است.درگذشته این شهر دارای رونق اقتصادی فراوان وافراد فرهنگی وتحصیل کرده بوده واکثر رجال سیاسی قاجار وحاکمان دماوند وخانان محلی درآنجا اسکان داشته اند وجود ده ها خانه تاریخی، سه حمام قدیمی، ساختمان مدرسه تاریخی، مسجد جامع وباغهای وسیع درکیلان فعلی، ادعاهای فوق راتایید می نماید.

اوج اهمیت شهر دراواخر دوره قاجار واوایل دوره پهلوی بوده است. دراین دوره، شهر مرکز صادرات محصول(قیسی) دراین شهر به 4هزار خروار میرسید که درابتدا آن رابه صورت سنتی(یعنی درآفتاب)خشک می کردند وبه آن محصول خاکی می گفتند.

سپس به علت مرغوبیت جنس ورونق بازار، چهار کارگاه بزرگ درکیلان بوجود آمد که قیسی ها راشسته وگوگردی کرده وسپس درآفتاب خشک می کردند.

محصول رادربسته بندی مخصوص به بازارهای جهانی بخصوص بادکوبه روسیه صادر می کردند که از آن طریق تا هامبورگ هم ارسال می شد. باوقوع برخی اتفاقات سیاسی ملی وحتی بین المللی نظیر جنگ جهانی وبسته شدن راه صادرات وسقوط قیمت قیسی،اقتصاد شهر دچار بحران شده وبلایای طبیعی نظیر سرمازدگی وآفت مزید برآن شده تا شهر کیلان تا سالهای اخیر دوره رکود اقتصادی راتجربه کند.درسالهای اخیر، رونق ویلا سازی دراستان تهران واشباع مناطق پیرامونی ونزدیک کلان شهر تهران، باعث شده است که شهر کیلان ومناطق پیرامونی آن از این منظر،اهمیت بیابد.

علل پیدایش

بررسیها نشان می دهد که علت اصلی شکل گیری شهر کیلان،موقعیت کوهستانی آن بوده است وهمانطوریکه قبلاً درمبحث تاریخچه شهر اشاره شد، کیلان به علت آب و هوای مطبوع آن، از مناطق ییلاقی سلسله کیان بوده است.

تداوم این ویژگی باعث شده که هم اکنون نیز شهر کیلان به عنوان یکی از نقاط خوش آب وهوای استان تهران مطرح باشد.شکل گیری باغ ویلاهای متعدد درشهر درطول سالهای اخیر،حکایت از قابلیت های طبیعی این شهر برای امورفراغتی وگردشگری دارد.

علاوه بر عامل فوق،عبور رودخانه جمع آبرود وتشکیل توده های آبرفتی حاصلخیز برای باغداری دردره وپیرامون رودخانه مزبور، نقش بسزایی درشکل گیری شهر داشته است موقعیت استراتژی وارتباطی شهر که درقدیم الایام مهمترین راه کاروانی ودر واقع، یکی از شاخه های مهم جاده بزرگ بازرگانی شرق(جاده ابریشم) راتشکیل می داده از دیگر عوامل ایجاد وتوسعه کالبدی شهر کیلان درمکان فعلی بوده است.

چگونگی توسعه شهر وروند رشد آن درادوار گذشته

شهر کیلان تا سال 1333 متشکل از چند سکونتگاه روستایی شامل روستاهای کیلان،اتحاد وفاجان بوده است که از این تاریخ به بعد به نقطه شهری ارتقاء یافته است.طی دهه 65-1355 روستای ساران به عنوان محله منفصل به شهر الحاق گردید.روستاهای کردر وکوهان نیز طی دوره 70-1365 به محدوده شهر اضافه گشته اند.هر کدام از روستاهای مزبور درحال حاضر یکی از محلات شهر به شمار می روند.بنابراین، برای تعیین چگونگی توسعه کالبدی شهر درادوار گذشته، بررسی نحوه شکل گیری وروند رشد وتوسعه کالبدی روستاهای متشکله آن ضروری است. بررسیها حاکی از آن است که براساس شکل گیری هسته اولیه محلات وتحولات به وقوع پیوسته طی سالهای مختلف،می توان چهار دوره متفاوت رادر روند شکل گیری وتوسعه شهر کیلان به شرح زیر مشخص کرد:

1-مرحله اول توسعه(تا سال 1300 ه . ش): دراین دوره، هسته های اولیه محلات مختلف شهرکیلان شکل گرفته اند.

ایجاد قلعه های گوناگون دردوره مادها،مساجد وحمام های ایجاد شده در دوره اسلامی(صفویه وزندیه) وخانه های تاریخی متعلق به دوره قاجار دراین مرحله اتفاق افتاده است.البته قدمت بناهای تاریخی موجود درمحله کیلان(مسجد جامع وحمام های شمس الدین،عمادالدین وعلی جمال) نشان دهنده اهمیت این محله وسابقه بیشتر سکونت دراین محله نسبت به محلات دیگر می باشد.

2-مرحله دوم توسعه(1330-1300ه0ش): دراین مرحله، بافت قدیم محلات کیلان درامتداد رودخانه جمع آبرود وجاده قدیم کیلان شکل می گیرد.وجود زمینهای مناسب درکنار رودخانه از دلایل عمده شکل گیری وتوسعه بافت قدیم محلات شهر بوده است.

3-مرحله سوم(1361-1331ه . ش): دراوایل این مرحله، شهرداری وبه تدریج مراکز آموزشی چون مدرسه فلق ومراکز درمانی همانند مرکز بهداشتی- درمانی در شهر کیلان تاسیس شده اند.ایجاد راه ارتباطی دماوند-ایوانکی ازداخل بافت شهر دراین مرحله، باعث گسترش کالبدی شهر به سوی ارتفاعات شرق شهر می گردد.البته شکل گیری نهادهای اداری که اکثراً درشهر کیلان قراردارند منجر به گسترش بافت میانی محله کیلان به سمت جنوب شده است.

4- مرحله چهارم(85-1362ه . ش): اقدامات عمرانی شکل گرفته درشهر دراین دوره، از جمله دیواره سازی رودخانه جمع آبرود باعث گسترش محلات شهر به سمت غرب ودر امتداد خیابان شهید مطهری وهمچنین شکل گیری بافتهای جدید درشهر شده است.اکثر واحدهای مسکونی جدید به خصوص باغ ویلاها دراین قسمت از شهر شکل گرفته اند.همچنین دراین دوره درشرق محله کردر بافت جدیدی شکل گرفته وتوسعه یافته است.شایان ذکر است که دراین مرحله، روستاهای کردر وکوهان به عنوان محلات شهر به آن الحاق شده اند.

داودلاسمی.کیان موزه طبیعی قره آقاج.

این منطقه با داشتن پیشینه تاریخی فراوان دارای چندین اثر باستانی نظیر قلعه عسگر ، قلعه کوهان و قلعه ساران می باشد.

چشم اندازهای زیبای منطقه کیلان بیشتر در فصل بهار وتابستان برای گردشگران جذاب بوده از این رو هرسال در روز طبیعت یعنی سیزده نوروز این منطقه پذیرای گردشگران میهمان است .

کوهستانی بودن این منطقه و وجود نهرها و چشمه سارهای متعدد باعث خوش آب و هوا شدن منطقه کیلان شده است و درکنار آن باغات مختلف میوه و اراضی کشاورزی و تنوع رنگامیزی مبلمان شهری فضای آرام و دل انگیزی را در کیلان ایجاد کرده است .

از مهمترین شاخسه های کیلان باغ شهر بودن آن است و به همین علت مدیریت شهری تلاش کرده تا ضمن توسعه شهر نشینی با ارئه پروانه ساخت و سازمجاز باغات منطقه نیز از بین نرود.لازم به گفتن است بام ایران قله دماوند از دشت های مجاور شهر کیلان قابل رویت است وهمین مزیت ها باعث میشود تا جاذبه های گردشگری برای تامین این منطقه مستعد و پر قابلیت به یکی از شهرهای گردشگری استان تهران دوچندان بیشتر شود.

ایجاد مراکز فرهنگی ،دانشگاهی و گردشگری ،یکی از خواسته های مدیریت شهری و شورای اسلامی شهرکیلان است که درسالیان اخیر پیگیری شده و در این زمینه نتایج خوبی بدست آمده است و امیدواریم با پشتکار مقامات شهری کیلان خواسته های به حق مردم با فرهنگ و اصیل این منطقه نیزبه زودی محقق شود و با آنچه که شهرداری و شورای شهر در نظر دارد هرچه زود تر انجام شود .

کیلان که به شهر فرهنگی نیز شهرت دارد دارای چهره های سرشناس عرصه سینما ، هنر و تلویزیون است که از جمله آنها میتوان به فریبرز عرب نیا ، اسحاق خانزادی ، شهرام لاسمی و خواننده نامی کشور مهرداد کاظمی اشاره کرد .

این منطقه در گذشته در صنعت باغداری ، کشاورزی و دامداری حرفی برای گفتن داشته است و از اینجا محصولاتی باغی نظیر سیب ، گلابی ، قیصی ، زرد آلو ، گیلاس و گردو به مناطق دیگر و حتی خارج از کشور صادر می شده است. اما متاسفانه بروز خشکسالی در دهه اخیرخسارات زیادی به باغداران کیلان وارد شد که جبران و احیای آنها نیازمند زمان زیادی است .

مردم معتقد و مذهبی کیلان ارادت خاصی به سالار و سرور شهیدان اباعبدالله حسین دارد به طوری که برگزاری آیین سنتی عزاداری این منطقه در ماه محرم بزم ناپذیر است و در این ایام به خصوص در شب های تاسوعا و عاشورای حسینی جلوه ی با شکوهی از سوگواری امام شهیدان را در این منطقه به نمایش میگذارد.

بیشتر اهالی کیلان در سالیان گذشته به دلیل نبود اشتغال و کمبود امکانات زندگی به پایتخت و شهر های همجوار مهاجرت کرده اند به همین علت مسولان شهری تلاش میکنند تا با فراهم کردن امکانات مطلوب شهر نشینی باعث مهاجرت معکوس مردم به کیلان شود .

روستاها و محلات کیلان :

شهر کیلان دارای ۷ محله و ۳ روستا میباشد .

محله های کیلان :

۱.محله ی کردر ۲. محله ی اتحاد ۳. محله ی فاجان ۴. محله ی چال باغ ۵. محله ی سر آ سیاب ۶. کیلان ۷. شهرک امام خمینی .

روستاهای کیلان :

۱. روستای کوهان ۲. روستای زیارت ۳. روستای ساران .

با آمدن شهردار جدید آقای سید جلیل چوبداری شهر چهره ای جدید به خودش گرفته است .

۱ دیدگاه

  1. سلام علیکم
    من یک کیلانی هستم وبه کیلانی بودن خود افتخار میکنم
    فریبرز کاظمی

دیدگاهتان را ثبت کنید

theme